Najbardziej osobistą i czytelną formą przekazywania uczuć narodowych były w dziewiętnastowiecznej zniewolonej Polsce pieśni, stroje i biżuteria.  Zwłaszcza biżuteria, określana jako patriotyczna, emblematyczna lub żałobna pozwalała na wyrażenie postawy obywatelskiej wobec zaborcy w sposób  niezawoalowany. 
  Pierwsze znane egzemplarze biżuterii patriotycznej wiążą się z konfederacją barską (pierścienie z napisem PRO LEGE ET PATRIA, PRO FIDE ET MARIA), kolejne - z proklamacją Konstytucji 3.Maja (pierścienie nagrodowe FIDIS MANIBUS). 
  Tadeusz Kościuszko ustanowił pierścień-obrączkę z napisem OJCZYZNA OBROŃCY SWEMU. Zachowane okazy należą dziś do unikatowych i bezcennych pamiątek narodowych.

  Pamiątką ulotnej nadziei na niepodległość w czasach Napoleona był pierścień złoty z czerwono-szafirowym okiem i napisem na obwodzie obrączki ŻYJE POLSKA 28 CZERWCA 1812. Po klęsce napoleońskiej pojawiły się żelazne pierścienie z Orłem i Pogonią , z napisem BOŻE WSPIERAY WIERNYCH OYCZYŹNIE, BOŻE ZBAW POLSKĘ.
  Krótki okres wolności 1830/31 a później rok 1846 i 1848 sprzyjały emblematycznym ozdobom w postaci brosz, spinek, obrączek, dewizek, breloczków i medalionów. Rozkwit mody na pamiątki narodowe przypada w okresie manifestacji patriotycznych 1861 roku i po upadku powstania styczniowego (czarna biżuteria). Lata osiemdziesiąte XIX w. i okres aż po rok 1914 dają pierwszeństwo pamiątkom czczącym rocznice ważnych wydarzeń politycznych, zrywów, bitew,  bohaterów  i wodzów, o których od dawna śpiewano pieśni, układano wiersze, pisano książki.
  Ma swoją biżuterię czas obu wojen i „pierwszej” niepodległości. Także w latach 70. i 80. XX wieku nawiązywano w ozdobach do wzorów biżuterii żałobnej z czasów powstań narodowych.
  Muzeum w Chrzanowie posiada mały ale reprezentatywny, liczący ponad 60 eksponatów zbiór biżuterii patriotycznej i pamiątek narodowych. Inspiratorami tej kolekcji byli Irena i Mieczysław Mazarakowie, a powiększała go systematycznie Wiktoria Hadyś.
  Jako wyroby  rzemiosła artystycznego wykonane są  z celowo skromnych materiałów, takich jak drewno, żelazo, blacha mosiężna i stalowa, srebro, rzadziej złoto. Tworzywo pokryte czarną emalią, oksydowane na czarno; jeśli pojawia się kolor, to w emaliowanych wizerunkach godeł. Do uwypuklenia motywów zdobniczych zastosowano macicę perłową lub białą emalię; z kamieni półszlachetnych wybrano gagat i onyks.
  Najczęstsze motywy: krzyż, kotwica, korona cierniowa, palma męczeńska, herby, kajdany, knuty, więzy, elementy munduru wojskowego, kir, panoplia pojawiają się i w naszym zbiorze, podobnie jak inskrypcje: Wieczna łza, Boże zbaw Polskę, Jedność stanowi siłę i wiele innych budujących powiedzeń, haseł oraz sentencji.
  Jako powszechny przejaw  patriotyzmu czarna biżuteria, przede wszystkim powstańcza, kształtowała oblicze polskiej kultury i sztuki czasu zaborów.

Na podstawie tekstu Ewy Jeleń